1983 ජූලි මාසයේ දින කිහිපයක් තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ පවුල් දහස් ගණනක ජීවිත වෙනස් විය. තමන් ජීවත් වූ නිවස, රැකියාව සහ ව්‍යාපාරය අත්හැර ආරක්ෂාව සොයා යෑමට ඔවුන්ට සිදුවිය. දෙමළ ජනතාව ඉලක්ක කර සිදු වූ මෙම ප්‍රචණ්ඩ ප්‍රහාර මාලාව ඉතිහාසයට එක් වූයේ “කළු ජූලිය” ලෙසය.
සිදුවීමට ආසන්න පසුබිම වූයේ 1983 ජූලි 23 වැනිදා යාපනයේදී හමුදා මුර සංචාරයකට එල්ල වූ සන්නද්ධ ප්‍රහාරයකි. ඉන් හමුදා සාමාජිකයන් 13 දෙනකු මියගියහ. ඔවුන්ගේ සිරුරු කොළඹට රැගෙන ඒම සහ අවමංගල්‍ය කටයුතු වටා උණුසුම් තත්ත්වයක් ඇති විය. ඉන්පසු කොළඹ දෙමළ ජනතාවට එරෙහි ප්‍රහාර ආරම්භ වී වෙනත් ප්‍රදේශවලටද පැතිර ගියේය.
එහෙත් මෙම ඛේදවාචකයේ පසුබිම ඊට වඩා දිගුය. භාෂා ප්‍රතිපත්ති, විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රවේශය සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ගැටලු හේතුවෙන් දෙමළ ජනතාව අතර අසතුටක් ගොඩනැඟී තිබිණි. පෙර සිදු වූ ජාතිවාදී ප්‍රහාරද ජන කොටස් අතර විශ්වාසය දුර්වල කර තිබුණි. ජූලි 23 ප්‍රහාරය සිදු වූයේ එවැනි නොවිසඳුණු ගැටලු සහිත පරිසරයකය.
ප්‍රහාරක කණ්ඩායම් දෙමළ ජනතාවගේ නිවාස, වෙළෙඳසල් සහ කර්මාන්ත ඉලක්ක කළහ. දේපළ කොල්ලකෑම් සහ ගිනිතැබීම් සිදු විය. ඕස්ට්‍රේලියානු රාජ්‍ය ලේඛන ඇසුරින් කළ පර්යේෂණයකට අනුව, නිවාස හා ව්‍යාපාර හඳුනාගැනීමට ලැයිස්තු භාවිත කිරීම සහ ප්‍රහාරකයන් ප්‍රවාහනය කිරීමට රජයේ වාහන යොදාගැනීම පිළිබඳ වාර්තා තිබේ. මෙවැනි සාක්ෂි ප්‍රහාරවල සංවිධානාත්මක ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි.
ජනතාව ආරක්ෂා කිරීමේ රාජ්‍ය වගකීම ඉටු වූ ආකාරය පිළිබඳවද බරපතළ ප්‍රශ්න මතුවිය. ඇතැම් ස්ථානවල පොලිසිය ප්‍රහාර වැළැක්වීමට මැදිහත් නොවූ බවත්, ආරක්ෂක අංශවල ඇතැම් සාමාජිකයන් ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවලට සම්බන්ධ වූ බවත් සාක්ෂිවල සඳහන්ය. මේ අතර පාසල් සහ ආගමික ස්ථාන ඇතුළු තාවකාලික රැකවරණ මධ්‍යස්ථානවලට පවුල් රැස්විය.
මරණ සංඛ්‍යාව සම්බන්ධයෙන් මූලාශ්‍ර අතර වෙනස්කම් පවතී. ප්‍රංශයේ Sciences Po ආයතනය පළ කළ අධ්‍යයනය නිල සංඛ්‍යාව ලෙස මරණ 371ක් දක්වයි. එහෙත් වෙනත් තක්සේරු ඊට වඩා ඉහළ අගයන් සඳහන් කරයි. එබැවින් එක් සංඛ්‍යාවක් නිශ්චිත අවසන් ගණන ලෙස දැක්වීම අපහසුය. එම අධ්‍යයනයට අනුව ලක්ෂයක් දක්වා පිරිසකට නිවාස අහිමි වී තිබේ.
රටේ ආර්ථිකයටද දැඩි හානියක් සිදුවිය. ලෝක බැංකුවේ එවකට දළ තක්සේරුවකට අනුව, කර්මාන්ත යන්ත්‍රෝපකරණ, වෙළෙඳසල් සහ නිවාස ඇතුළු දේපළ හානිය ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 300ක් පමණ විය හැකිය. රැකියා 50,000කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් අහිමි වූ බවටද ඇස්තමේන්තු කර ඇත. පුහුණු සේවකයන් පිටව යෑම සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිවලට බලපෑ අතර, ආයෝජක විශ්වාසය සහ සංචාරක කර්මාන්තය යථා තත්ත්වයට පත්වීමට කාලයක් අවශ්‍ය විය.
එම අඳුරු දිනවල අසල්වැසියන්ගේ ජීවිත බේරාගැනීමට ඉදිරිපත් වූ පිරිස්ද සිටියහ. දෙමළ පවුල් තම නිවෙස්වල සඟවා ආරක්ෂා කළ සිංහල ජනතාවගේ අත්දැකීම් ලේඛනගත වී තිබේ. ඇතැමුන් ප්‍රහාරකයන්ට මුහුණ දෙමින් තම අසල්වැසියන් ආරක්ෂා කළහ. එම සාක්ෂි කළු ජූලියේ ඉතිහාසය තුළ මනුෂ්‍යත්වය රැකගත් ක්‍රියාවන්ද පෙන්වා දෙයි.
ප්‍රහාරවලින් පසු බොහෝ දෙමළ පවුල් උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශවලටත්, ඉන්දියාව සහ වෙනත් රටවලටත් පිටත්ව ගියහ. විදේශගත දෙමළ ප්‍රජාව පුළුල් වීමට එය බලපෑවේය. දෙමළ ජනතාවගේ ආරක්ෂාව සහ දේශපාලන විසඳුම් පිළිබඳ විශ්වාසයට සිදු වූ හානිය, දැනටමත් පැවති ගැටුම තවත් තීව්‍ර කළේය. කළු ජූලිය ශ්‍රී ලංකාවේ දිගු සිවිල් යුද්ධය කරා ගිය ගමනේ ප්‍රධාන හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් ලෙස සැලකෙන්නේ එම පසුබිම තුළය.
